Mấy con vật quanh nhà trong chuyện kể dân gian, và phần đời thường của chúng
Con vật xuất hiện trong nhà luôn được kể kèm một ý nghĩa: chim bay vào là điềm gì đó, thạch sùng kêu là báo trước điều gì đó, kiến kéo đàn là sắp có chuyện. Mỗi vùng kể một kiểu, và cùng một con vật có nơi coi là lành, nơi coi là gở.
Bài này kể lại cho vui — và kèm phần giải thích rất đời thường về vì sao chúng xuất hiện, thứ mà lời kể nào cũng bỏ qua.
Thạch sùng kêu
Chuyện quen thuộc nhất. Có nơi bảo là điềm, có nơi đếm tiếng để đoán, và cách đếm thì mỗi nhà một kiểu — đây là dấu hiệu khá rõ của một tập tục truyền miệng.
Phần thực tế: thạch sùng kêu để giữ lãnh thổ và gọi bạn tình, nhiều nhất vào mùa sinh sản. Nhà nhiều thạch sùng thì thường là nhà nhiều côn trùng nhỏ — tức là có ánh đèn thu hút muỗi và thiêu thân. Muốn ít đi thì bớt đèn ngoài hiên vào tối, không phải đuổi thạch sùng.
Kiến kéo đàn vào nhà
- Lời kể: sắp mưa lớn, hoặc sắp có chuyện trong nhà.
- Phần đúng: kiến thật sự hay di chuyển vào nơi khô ráo trước và trong mưa — nên vế "sắp mưa" không hẳn vô cớ.
- Phần còn lại: kiến đi theo đường mùi tới nguồn thức ăn. Dọn đường mùi bằng cách lau chỗ chúng đi, và cất kín đồ ngọt.
- Nếu kiến xuất hiện quanh một chỗ cố định thì kiểm chỗ đó — có khi là vụn thức ăn rơi trong khe, hoặc rò nước.
Chim bay vào nhà
Tuỳ vùng mà được coi là tin vui hay điều cần cẩn thận, và cách xử cũng khác nhau. Về mặt thực tế thì phần lớn là chim non mới tập bay hoặc chim bị hoảng lạc đường.
Việc nên làm rất đơn giản: mở rộng một cửa, tắt bớt đèn, kéo rèm các cửa kính khác lại rồi lùi ra xa để chim tự tìm đường. Đừng đuổi bắt — chim hoảng sẽ đâm vào kính.
Mèo lạ tới ở
- Lời kể: mèo tới thì mang theo điều lành hoặc mang theo điều khác, tuỳ nơi.
- Thực tế: nhà có chỗ ấm, kín gió, ít người qua lại là chỗ mèo chọn.
- Nếu định nuôi thì mang đi khám và tiêm phòng trước khi cho vào nhà, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ.
- Nếu không nuôi thì đừng cho ăn đều — cho ăn vài lần là thành nhà của nó.
Chó sủa về đêm, gà gáy sai giờ
Hai chuyện được kể nhiều ở làng quê. Phần đời thường thì chó sủa vì nghe động, và gà gáy theo ánh sáng — đèn đường mới lắp hoặc trăng sáng đủ làm gà gáy lệch giờ.
Nếu chó nhà bạn sủa đêm liên tục thì đó là thông tin đáng để ý theo hướng khác: có người lạ đi qua, có động vật hoang, hoặc chính con chó đang có vấn đề sức khoẻ.
Mối và mọt
Ít ai kể chuyện lành về mối, và ở đây thì lo lắng là có cơ sở thật — nhưng là cơ sở về kết cấu chứ không phải điềm báo. Thấy đất mối đùn hay mùn gỗ rơi thì gọi thợ sớm, vì phần mình thấy được luôn nhỏ hơn phần đã bị ăn.
Nhện giăng tơ
- Nhiều nơi coi là bình thường, có nơi còn coi là lành vì nhện ăn côn trùng.
- Phần thực tế: nhện ở đâu có mồi, nên nhiều nhện cũng là dấu hiệu nhiều muỗi và ruồi.
- Tơ ở góc trần chỉ là chuyện dọn dẹp, không phải chuyện gì khác.
Vì sao nhiều chuyện lại xoay quanh con vật
Con vật là thứ chuyển động và khó đoán trong một căn nhà vốn tĩnh. Chúng xuất hiện bất chợt, nên rất dễ được gắn với chuyện vừa xảy ra hoặc sắp xảy ra — đó là cách trí nhớ con người vận hành, không riêng gì người Việt.
Thêm nữa, nhiều con vật thật sự phản ứng với thời tiết và môi trường sớm hơn người. Nên trong đống chuyện kể có những vế quan sát rất chính xác, nằm lẫn với những vế thuần tưởng tượng.
Nghe thế nào cho vui mà không lo
- Nghe như một câu chuyện, đừng nghe như một dự báo.
- Hỏi thêm phần đời thường: con vật đó đang tìm gì trong nhà mình.
- Đừng làm hại con vật vì một lời kể — phần lớn chúng vô hại và có ích.
- Nếu thấy lo thật thì kể lại cho người trong nhà nghe, nói ra thường nhẹ hơn giữ trong lòng.
Mấy con hay được kể ở nơi khác
Ra khỏi Việt Nam thì danh sách đổi, nhưng cấu trúc câu chuyện thì giống hệt: một con vật xuất hiện bất chợt, và người ta gắn cho nó một lời báo.
- Chim khách, chim ác là — nhiều nơi ở Đông Á coi là tin vui.
- Mèo đen — tuỳ xứ mà lành hay gở, gần như ngược nhau giữa các nước.
- Dế trong nhà — có nơi coi là may mắn, có nơi chỉ thấy ồn.
- Rùa, cóc — thường gắn với chuyện bền lâu và mưa thuận.
Thú vị nhất là chỗ hai xứ nói ngược nhau về cùng một con vật — nó cho thấy phần ý nghĩa là do người gán, chứ không nằm sẵn trong con vật.
Khi trẻ con hỏi
Trẻ hay hỏi đúng lúc con vật xuất hiện, và câu trả lời của người lớn thường theo chúng rất lâu. Kể chuyện thì cứ kể, nhưng kèm phần thật: con này ăn gì, vào nhà làm gì, có hại không.
Cách đó vừa giữ được chuyện kể, vừa dạy trẻ thói quen hỏi thêm — và đỡ hẳn chuyện trẻ sợ một con vật vô hại.
Ba điều gọn lại
- Con vật vào nhà vì thức ăn, nước, chỗ ấm — ba lý do này giải thích gần hết.
- Có vế quan sát đúng nằm lẫn trong lời kể, như chuyện kiến trước mưa.
- Nghe cho vui, và đừng làm hại con vật vì một câu chuyện.