Gương chiếu cửa, cây trong nhà, số 13: mấy lời đồn quen thuộc kể lại cho vui
Có một nhóm câu ai cũng từng nghe, thường là từ bà hoặc từ hàng xóm, và gần như không ai hỏi lại nó từ đâu ra. Bài này kể lại mấy câu phổ biến nhất — kể cho vui, nhưng có nói rõ chỗ nào có lý do thật.
"Gương không được chiếu thẳng cửa"
Câu này lan rộng tới mức nhiều người tránh theo phản xạ. Phần có lý do thật khá đời thường: gương đối diện cửa ra vào phản chiếu bóng người vừa bước vào, và trong nhà thiếu sáng thì cái bóng đột ngột ấy làm giật mình — nhất là ban đêm hoặc với người lớn tuổi.
Còn phần "đẩy tài lộc ra ngoài" thì không có gì để kiểm. Nếu gương ở đó tiện dùng và không làm ai giật mình thì cứ để; muốn đổi thì xoay lệch đi là xong, không cần bỏ.
"Không trồng cây to trong nhà"
Lời khuyên này ra đời trong bối cảnh nhà cũ: nhà tối, thiếu thoáng, và cây trong nhà dễ làm ẩm thêm, hút muỗi, rễ phá nền. Ở nhà xưa thì mấy lý do đó rất thật.
Nhà nay có ánh sáng tốt hơn và chậu có khay hứng, nên phần lớn lo ngại không còn. Ba điều còn đúng:
- Cây trong nhà cần đủ sáng, không thì vàng lá rồi thành đống héo trong góc.
- Khay đọng nước là ổ muỗi — đổ nước đọng là việc hằng tuần.
- Nhà có trẻ nhỏ và thú nuôi thì tra trước: một số cây cảnh phổ biến gây kích ứng nếu nhai phải.
"Số 13 xui"
Đây là kiêng kỵ của văn hoá phương Tây, du nhập qua phim ảnh và khách sạn. Nhiều toà nhà bỏ hẳn tầng 13 — và chính việc bỏ đó cho thấy nó là quy ước xã hội: người ta kiêng vì người khác kiêng, chứ không phải vì đo được điều gì.
Mặt lợi cho người không kiêng: căn số 13 thường rẻ hơn căn tương tự. Đây là chuyện có thật và lặp đi lặp lại trên thị trường.
"Nhặt tiền rơi ngoài đường thì xui"
Câu này có một lõi thực tế thú vị: tiền rơi trước cửa nhà người khác, hoặc ở ngã ba, có thể là đồ cúng. Nhặt đồ cúng của người ta thì phiền, nên lời răn ra đời để tránh chuyện đó.
Từ một lời răn cụ thể, nó lan thành quy tắc chung áp cho mọi đồng tiền rơi ở mọi chỗ. Đây là cách rất nhiều kiêng kỵ hình thành: một lý do cụ thể bị khái quát hoá rồi mất luôn cái lý do.
"Đầu năm không quét nhà"
Ý gốc là không quét rác ra khỏi cửa trong mấy ngày đầu năm, hiểu theo nghĩa giữ lộc lại. Thực tế thì nó cũng là cách nhắc nhau dọn xong trước Tết — nếu đã dọn sạch trước giao thừa thì mấy ngày đầu năm chẳng có gì mà quét.
Một tục lệ nhìn từ góc này hoá ra rất thực dụng: nó tạo hạn chót cho việc dọn nhà.
"Treo chuông gió cho vui nhà"
Chuông gió có tác dụng thật, chỉ không phải tác dụng người ta hay kể: tiếng chuông báo có gió luồn qua, tức là nhắc mình rằng chỗ đó đang thoáng. Và tiếng lặp đều đặn có tác động tới cảm giác, đó là chuyện của âm thanh.
Phần cần cân nhắc cũng chính là tiếng: treo chỗ gió mạnh thì kêu suốt đêm, phiền mình và phiền nhà bên. Và nhớ tháo xuống khi có bão.
"Đàn ông xông đất thì tốt hơn"
Tục xông đất có thật và lâu đời, nhưng chi tiết "phải là đàn ông" thì thay đổi theo vùng và theo thời. Nhiều nơi chọn theo tuổi, theo tính tình vui vẻ, theo người làm ăn khá — chứ không theo giới.
Đây là ví dụ tốt cho một điều chung: nhiều chi tiết trong tục lệ là dị bản địa phương, không phải quy tắc chung. Ai nói chắc như đinh đóng cột thì thường đang kể dị bản của quê mình.
Vì sao lời đồn sống dai
Ba lý do, không cần viện tới chuyện huyền bí:
- Chỉ nhớ lần trúng. Kiêng rồi mọi chuyện ổn thì nhớ; kiêng rồi vẫn xui thì quên. Không kiêng mà ổn thì lại càng không ai kể.
- Chi phí kiêng rất thấp. Không quét nhà ba ngày thì mất gì đâu — mà không kiêng thì lỡ có chuyện lại tự trách. Nên người ta cứ kiêng.
- Kể lại thì vui. Một câu kiêng kỵ lạ là câu chuyện hay trong bữa cơm; nó lan vì dễ kể chứ không vì đúng.
Khi nào một lời đồn thành có hại
Phần lớn kiêng kỵ vô hại và là một phần văn hoá đáng giữ. Chúng thành có hại khi:
- Bị dùng để bán một món đồ giải quyết chính nỗi lo vừa được gieo.
- Làm hoãn một việc cần làm ngay — sửa điện, chữa thấm, đi khám bệnh.
- Biến thành áp lực với người trong nhà, nhất là với người trẻ hoặc người mới về làm dâu làm rể.
Ba trường hợp đó đáng nói thẳng. Còn lại thì nghe cho vui, giữ cho vui.
Tóm lại
Gần như mọi lời đồn quen thuộc đều từng có một lý do rất đời thường, rồi lý do rụng mất mà lời răn ở lại. Biết được cái lõi đó thì vừa giữ được nếp nhà, vừa không phải tốn tiền vì một câu nghe mãi thành quen.