Kiêng kỵ ở các nước khác: mấy điều nghe lạ với người Việt

Mỗi nơi có một bộ kiêng kỵ riêng, và nghe những điều người ta kiêng ở nước khác là một cách thú vị để nhìn lại chính mình: hoá ra chuyện nào cũng có vẻ hiển nhiên với người trong cuộc và kỳ lạ với người ngoài.

Dưới đây là mấy điều hay được nhắc tới, kèm phần gốc tích khi có. Nói trước: nguồn gốc của phần lớn kiêng kỵ đều không chắc chắn — thường có nhiều cách giải thích cùng tồn tại, và không ít cách giải thích được nghĩ ra sau khi tập tục đã có. Nên hãy đọc như chuyện kể, đừng đọc như sự thật lịch sử.

Đi dưới thang

Ở nhiều nước phương Tây, đi xuyên qua dưới một chiếc thang dựng vào tường được coi là xui.

Có nhiều lối giải thích, từ hình tam giác mà thang tạo ra tới các liên tưởng tôn giáo. Nhưng có một lý do rất đời thường và không cần tới điềm gì: ai đó đang đứng trên thang, và đồ có thể rơi xuống. Đi vòng qua là hợp lý ở mọi nền văn hoá.

Đây là ví dụ hay cho một mẫu chung: nhiều kiêng kỵ có một lõi an toàn thật, rồi lớp giải thích siêu nhiên được đắp lên sau.

Mở ô trong nhà

Cũng phổ biến ở phương Tây. Một cách giải thích hay được nhắc: ô thời trước bung ra bằng lò xo rất mạnh, mở trong nhà thì dễ đập vào đồ đạc và vào người.

Lại đúng mẫu ấy: một bất tiện thật, rồi thành một điều kiêng.

Cắm đũa dựng đứng vào bát cơm

Ở Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam và một số nước khác trong vùng, đây là điều nên tránh, vì hình ảnh đó gợi tới cách bày trong tang lễ và cúng.

Điều thú vị là chi tiết cụ thể và mức độ nghiêm khắc khác nhau giữa các nước, dù ý chung thì tương tự. Cùng một vùng văn hoá vẫn có nhiều biến thể — đây là điều thường thấy hơn người ta nghĩ.

Huýt sáo ban đêm

Nhiều nơi kiêng huýt sáo trong nhà hoặc vào ban đêm, với những lý do được kể khác nhau tuỳ vùng — từ chuyện gọi thứ không nên gọi tới chuyện mất tiền.

Ở đây khó tìm một lõi thực dụng rõ ràng, và đó cũng là điều đáng nói: không phải kiêng kỵ nào cũng có lý do thực tế phía sau. Một số đơn giản là tập tục truyền lại, và điều đó không làm chúng kém thú vị.

Số 4, số 13 và số 17

Số 4 bị kiêng rộng ở Đông Á vì lý do đồng âm. Số 13 bị kiêng ở nhiều nước phương Tây. Ở Ý thì con số thường được nhắc tới lại là 17, với một lối giải thích liên quan tới cách viết số La Mã.

Ba con số, ba vùng, ba lý do hoàn toàn khác nhau — và điều đó cho thấy quan niệm về số không phải một hệ thống chung mà là nhiều nhánh riêng lẻ.

Gương vỡ

Ở nhiều nơi phương Tây, gương vỡ bị gắn với một quãng xui dài. Một cách giải thích hay được nhắc là gương thời xưa rất đắt, nên làm vỡ gương là một tổn thất thật sự.

Ở ta thì gương vỡ cũng được nhiều người coi là không hay, nhưng cách nói và mức độ thì khác. Và phần đo được thì giống nhau ở mọi nơi: mảnh gương vỡ rất sắc, nên việc cần làm ngay là gom mảnh cẩn thận chứ không phải lo về điềm.

Để giày trên bàn, để nón trên giường

Hai điều này được kiêng ở nhiều nơi khác nhau, với lý do kể lại rất khác nhau.

Phần thực tế thì dễ thấy: giày đi ngoài đường mang theo bụi bẩn, và mặt bàn là nơi để đồ ăn. Một quy tắc vệ sinh rất hợp lý, được diễn đạt bằng ngôn ngữ của điều kiêng — cách này có sức sống lâu hơn nhiều so với một lời nhắc suông.

Tặng quà: mấy món nên tránh ở vài nơi

Đây là nhóm đáng biết nhất nếu bạn hay đi lại hoặc làm ăn với người nước khác, vì nó liên quan tới phép lịch sự chứ không chỉ tới quan niệm.

Ở nhiều nước, vật sắc nhọn như dao kéo được coi là không hợp làm quà vì mang nghĩa cắt đứt quan hệ — có nơi giải bằng cách người nhận đưa lại một đồng tiền nhỏ, coi như đã mua.

Ở một số nước, đồng hồ không hợp làm quà vì lý do đồng âm trong tiếng địa phương. Ở nhiều nơi, số lượng hoa có ý nghĩa riêng — chỗ thì kiêng số chẵn, chỗ thì kiêng số lẻ, nên đây là chỗ rất dễ vụng.

Cách an toàn khi tặng quà cho người thuộc văn hoá khác: hỏi một người quen trong văn hoá đó, hoặc chọn thứ trung tính như đồ ăn, trà, đặc sản. Hỏi trước bao giờ cũng dễ chịu hơn giải thích sau.

Mấy điều người Việt kiêng mà người nước ngoài thấy lạ

Nhìn ngược lại cũng thú vị. Vài chuyện thường khiến người mới tới ngạc nhiên: kiêng quét nhà và đổ rác trong mấy ngày đầu năm; chuyện xông nhà và việc ai bước vào nhà đầu tiên; kiêng làm vỡ đồ vào dịp đầu năm; và chuyện ngày tốt xấu được để ý khá kỹ khi làm việc lớn.

Với người trong nhà thì đó là nếp quen thuộc; với người ngoài thì cần được giải thích. Và khi giải thích, cách hay nhất thường là kể nó như một tập tục có ý nghĩa với gia đình mình, thay vì trình bày như một quy luật.

Đọc mấy chuyện này thế nào

Ba điều đáng giữ trong đầu:

Một, nhiều kiêng kỵ có lõi thực dụng — an toàn, vệ sinh, tránh tổn thất. Nhận ra cái lõi đó thì bạn theo nó vì lý do dùng được.

Hai, phần giải thích thường không chắc chắn. Cùng một tập tục có thể có ba bốn lối giải thích, và nhiều lối được nghĩ ra sau. Nghe ai kể chắc nịch về nguồn gốc của một điều kiêng, cứ nghe cho vui nhưng đừng coi là đã chốt.

Ba, kiêng kỵ chỉ nên dừng ở mức làm mình yên tâm. Khi nó bắt đầu làm bạn lo lắng, làm bạn tốn kém, hoặc làm chậm những việc thật sự quan trọng — khám chữa bệnh, xử lý sự cố an toàn, việc có thời hạn — thì đó là lúc nên bước ra một nhịp.

Tóm lại

Đi dưới thang, mở ô trong nhà, để giày trên bàn — nhiều điều kiêng có một lõi an toàn hoặc vệ sinh rất thật, rồi được đắp thêm lớp giải thích siêu nhiên.

Số 4 ở Đông Á, số 13 ở phương Tây, số 17 ở Ý — ba lý do hoàn toàn khác nhau. Còn với chuyện quà tặng giữa các văn hoá thì cách an toàn nhất là hỏi trước một người quen trong văn hoá đó.