Mười câu đố vui về phong thuỷ và tập tục — đáp án kèm chỗ hay nhầm
Mười câu hỏi dưới đây đều có đáp án kiểm được — không phải đoán mò, cũng không phải chuyện tin hay không tin. Chúng nằm ở phần cấu trúc và lịch sử của những thứ ta hay nghe hằng ngày, và phần lớn mọi người trả lời sai ít nhất một nửa. Đọc câu hỏi, tự trả lời trong đầu rồi kéo xuống xem đáp án.
Câu 1. Con giáp thứ tư ở Việt Nam là con gì?
Đáp án: con Mèo. Và đây là chỗ thú vị — ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc thì vị trí đó là con Thỏ. Cùng một chi Mão trong hệ can chi, nhưng mỗi nơi gắn với một con vật khác.
Có nhiều giả thuyết về nguyên nhân, từ chuyện âm đọc gần giống nhau tới chuyện con vật nào gần gũi hơn với đời sống bản địa, và chưa có giải thích nào được coi là dứt điểm. Điều chắc chắn là nó cho thấy hệ thống được tiếp nhận rồi điều chỉnh theo từng nơi. Tương tự, chi Sửu ở ta hiểu là Trâu, ở Trung Quốc là Bò.
Câu 2. Vì sao chu kỳ can chi lại là 60 năm?
Đáp án: vì bội chung nhỏ nhất của 10 và 12 là 60. Thiên can có mười, địa chi có mười hai; ghép lần lượt thì sau sáu mươi lần mới quay lại tổ hợp đầu tiên.
Một chi tiết ít người để ý: chỉ 60 trong số 120 tổ hợp là có thật, vì can và chi luôn cùng chẵn hoặc cùng lẻ theo vị trí. Không bao giờ có cặp nào như "Giáp Sửu".
Câu 3. Giờ Tý bắt đầu lúc mấy giờ?
Đáp án: 23 giờ. Mỗi khung giờ trong hệ mười hai chi kéo dài hai tiếng, nên giờ Tý là từ 23 giờ tới 1 giờ sáng, giờ Sửu từ 1 tới 3, cứ thế tiếp.
Câu hỏi khó hơn đi kèm: ngày can chi bắt đầu từ 23 giờ hay từ 0 giờ? Cái này thì không có đáp án duy nhất — cả hai cách đều có người dùng, và người sinh trong khoảng 23 giờ tới nửa đêm có thể được xếp vào hai ngày khác nhau tuỳ hệ.
Câu 4. Hồ lô ban đầu là cái gì?
Đáp án: quả bầu khô, dùng làm vật đựng. Bầu khô nhẹ, kín, bền, nên từ rất xưa đã được dùng đựng nước, đựng rượu, và đựng thuốc.
Công dụng đựng thuốc là gốc của mối liên hệ giữa hồ lô với y thuật trong nhiều điển tích. Các tầng nghĩa khác gắn với hình dáng thắt eo của nó được thêm vào về sau. Nói cách khác, một món đồ dùng hằng ngày dần mang thêm lớp biểu tượng — đây là con đường rất phổ biến của nhiều vật phẩm.
Câu 5. Thước Lỗ Ban chỉ có một cây, đúng hay sai?
Đáp án: sai. Có nhiều loại thước Lỗ Ban đang lưu hành, và mỗi cây dùng để đo một nhóm việc khác nhau — thông thuỷ, khối đặc, đồ nội thất. Chiều dài một chu kỳ của chúng khác nhau, nên cùng một kích thước có thể rơi vào cung tốt ở cây này và cung xấu ở cây kia.
Đây là nguyên nhân thật của rất nhiều tranh cãi kiểu "thợ nói đẹp mà tra ra xấu": hai bên đang dùng hai cây thước khác nhau. Trước khi tra, nên hỏi rõ đang đo bằng cây nào.
Câu 6. Maneki-neko — con mèo giơ chân — là của nước nào?
Đáp án: Nhật Bản. Nó thuộc nhóm engimono, tức đồ mang điềm lành trong văn hoá Nhật. Có cách phân biệt theo chân giơ lên và theo màu, dù các cách giải thích không hoàn toàn thống nhất giữa các nguồn.
Nhiều người ở Việt Nam quen gọi nó là "mèo thần tài" và xếp chung với nhóm vật phẩm gốc Trung Hoa — đó là do nó được bán chung một kệ, không phải do cùng nguồn gốc.
Câu 7. "Bao sái" nghĩa là gì?
Đáp án: lau dọn, làm sạch — cụ thể trong đời sống là việc lau dọn bàn thờ. Nhiều người dùng từ này quanh năm mà chưa từng tra nghĩa.
Việc bao sái phổ biến nhất vào dịp cuối năm, thường quanh ngày 23 tháng Chạp, nhưng cách làm cụ thể thì mỗi gia đình một nếp và không có chuẩn chung.
Câu 8. Lập xuân rơi vào khoảng ngày nào dương lịch?
Đáp án: khoảng mùng 4 tháng Hai. Lập xuân là một tiết khí, mà tiết khí tính theo vị trí Mặt Trời nên bám lịch dương chứ không trôi như các ngày âm lịch.
Điều đáng biết: một số hệ tính tử vi và phong thuỷ lấy Lập xuân làm mốc đổi năm can chi, thay vì mùng một Tết. Hai mốc lệch nhau vài tuần, nên người sinh trong khoảng đó được tính là hai tuổi khác nhau tuỳ hệ — và đó là nguyên nhân thật của chuyện "hai thầy nói hai tuổi".
Câu 9. Vì sao kim la bàn không chỉ đúng hướng bắc?
Đáp án: vì nó chỉ về cực từ, không phải cực bắc địa lý. Chênh lệch giữa hai thứ gọi là độ lệch từ, khác nhau theo vị trí trên Trái Đất và thay đổi chậm theo thời gian.
Ở Việt Nam độ lệch này nhỏ so với nhiều nơi khác, nên với phần lớn việc thường ngày thì nó không đổi kết luận. Nhưng nếu số đo rơi sát ranh giới giữa hai cung trong bảng tra, chênh vài độ là đổi kết quả — lúc đó nên coi như chưa kết luận được.
Câu 10. Trong ngũ hành, Thổ khắc hành nào?
Đáp án: Thổ khắc Thuỷ. Vòng tương khắc đầy đủ: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc.
Câu hỏi bẫy đi kèm: vòng tương sinh và tương khắc có phải là toàn bộ quan hệ ngũ hành không? Không — trong lý thuyết còn hai quan hệ nữa ít được nhắc trong các bài phổ thông, liên quan tới việc bên sinh bị rút quá mức và bên bị khắc phản lại. Đó là lý do cách luận của người có nghề phức tạp hơn nhiều so với hai vòng cơ bản.
Bạn được mấy câu?
Nếu được từ bảy câu trở lên thì bạn nắm phần cấu trúc khá chắc. Được ba bốn câu cũng là bình thường — phần lớn những thứ này lưu truyền bằng miệng và ít khi được nói rõ nguồn.
Điều đáng rút ra không phải là điểm số mà là một thói quen: với mỗi điều mình tin, thử hỏi nó đến từ đâu. Có những thứ tra ra ngay, như chuyện giờ Tý hay chuyện chu kỳ 60. Có những thứ không tra ra được vì vốn là tập tục — và biết nó là tập tục cũng đã là biết một điều quan trọng.
Tóm lại
Mười câu này chạm vào ba nhóm: phần cấu trúc có đáp án rõ (can chi, giờ Tý, ngũ hành, độ lệch từ), phần nguồn gốc lịch sử (hồ lô, maneki-neko, bao sái), và phần không có đáp án duy nhất (mốc đổi năm, mốc đổi ngày, cây thước Lỗ Ban nào).
Nhóm cuối là nhóm đáng nhớ nhất, vì biết rằng một câu hỏi không có đáp án duy nhất sẽ giúp bạn đỡ hoang mang khi nghe hai người nói hai kiểu.