Phong thuỷ trên phim: cái nào phim bịa, cái nào ngoài đời còn lạ hơn

Phim Hồng Kông có cả một dòng về thầy phong thuỷ: người đàn ông cầm la bàn, nhíu mày trước một ngôi nhà, rồi phán một câu làm cả gia tộc tái mặt. Vài cảnh sau, ông ta dời một hòn đá, và vận mệnh mọi người đổi chiều.

Vui thì rất vui. Nhưng nó tạo ra một hình dung khá lệch về cái nghề ấy. Bài này tách ra: cái gì phim phóng đại, và cái gì ngoài đời thật ra còn lạ hơn cả phim.

Bốn thứ phim hay phóng đại

• Tốc độ. Trong phim, đổi một chi tiết là kết quả tới ngay trong cảnh sau. Thực tế thì ngay cả người tin nhất cũng nói về xu hướng dài hạn, không nói về ngày mai. Không có bảng tra nào hứa một mốc thời gian cụ thể.
• Người thầy như một nhân vật có phép. Phim biến thầy phong thuỷ thành nửa thầy nửa đạo sĩ, có khi đánh nhau với yêu quái. Nghề thật thì gần với nghề đọc bản vẽ hơn: đo hướng, xem mặt bằng, tra bảng, đưa lời khuyên.
• Cuộc đấu giữa hai thầy. Mô típ hai bên yểm qua yểm lại là mô típ kịch — nó cần xung đột thì phim mới chạy. Trong thực hành thông thường thì cái gọi là "hoá giải" nghiêng về sắp xếp lại đồ đạc và chỉnh không gian.
• Một chi tiết quyết định tất cả. Phim cần một nút thắt, nên luôn có một hòn đá, một cái gương, một ngôi mộ là nguyên nhân của mọi chuyện. Không hệ nào thật sự nói vậy — tất cả đều mô tả nhiều yếu tố cộng lại.

Nhưng ngoài đời có những thứ phim không bịa

Đây là phần thú vị: một số chuyện tưởng như dựng trong phim lại là công trình có thật, đứng sờ sờ, ai cũng nhìn thấy được.

Những toà nhà có lỗ thủng lớn ở giữa. Ở Hồng Kông có các toà chung cư xây chắn giữa núi và biển, và chúng để một khoảng trống lớn xuyên qua thân nhà. Cách giải thích được kể rộng rãi: đó là "cổng rồng", chừa lối cho rồng từ núi ra biển. Dù bạn tin hay không tin phần rồng, cái lỗ là có thật — nó được thiết kế, được phê duyệt, và được xây.

Toà nhà được bàn tán về hình khối sắc cạnh. Có những cao ốc nổi tiếng bị dư luận địa phương bình phẩm vì hình dáng nhiều góc nhọn chĩa sang các toà bên cạnh, và chuyện các toà lân cận "đáp lại" bằng chi tiết kiến trúc riêng được kể đi kể lại như một giai thoại đô thị. Phần giai thoại thì mỗi người kể một kiểu; phần chắc chắn là cuộc bàn luận ấy có thật và kéo dài nhiều năm.

Thang máy thiếu tầng. Nhiều toà nhà ở Đông Á bỏ số 4 hoặc số 13 trên bảng nút. Đây là thứ rất dễ kiểm: bước vào thang máy và nhìn.

⇒ Điểm chung: chúng không chứng minh phong thuỷ đúng hay sai. Chúng chứng minh một điều khác và rất thật — niềm tin của đủ nhiều người có thể định hình cả một đường chân trời đô thị.

Vì sao phim lại thích đề tài này

Ba lý do kể chuyện, chứ không phải lý do tâm linh:

• Nó cho nhân vật một mục tiêu nhìn thấy được. Một cuộc đấu trí vô hình rất khó quay; một hòn đá phải dời đi thì quay được.
• Nó gắn số phận vào một nơi chốn. Đây là chất liệu tốt cho phim về gia tộc, nhà cửa, thừa kế — những thứ vốn đã kịch tính.
• Khán giả đã có sẵn từ vựng. Không cần giải thích long mạch là gì, nên phim tiết kiệm được rất nhiều lời thoại.

Xem phim thế nào cho vui mà không bị dắt

• Nhớ rằng phim cần xung đột. Mọi thứ trong đó được đẩy lên cho kịch tính — kể cả mức độ chắc chắn của lời phán.
• Cảnh giác khi một bộ phim làm bạn lo. Cảm giác bất an sau khi xem là hiệu ứng của cách kể chuyện, không phải thông tin về ngôi nhà của bạn.
• Để ý phần bối cảnh thật. Phim Hồng Kông đời cũ vô tình lưu giữ rất nhiều chi tiết đời sống thật: cách bày tiệm, bàn thờ thần tài trong quán, cách người ta nói chuyện buôn bán. Phần ấy đáng xem hơn phần phép thuật.

Một điểm chung giữa phim và đời

Trong hầu hết phim thuộc dòng này, kết cục luôn xoay quanh đạo đức của nhân vật, không xoay quanh kỹ thuật của ông thầy. Kẻ tham thì mất, người tử tế thì được — và ông thầy giỏi tới đâu cũng không cãi được điều đó.

Thú vị là truyện dân gian Việt Nam về thầy địa lý cũng kết y như vậy: người biết nghề mà tham thì không hưởng được đất quý. Hai nền kể chuyện khác nhau, cùng gắn một cái phanh đạo đức vào một hệ tri thức có thể bị lạm dụng.

⇒ Nếu phim có một thông điệp đáng mang về, thì đó là thông điệp ấy — và nó chẳng cần tới la bàn nào.

Mấy chi tiết phim hay dùng, và nghĩa thật của chúng

Xem phim sẽ vui hơn nếu biết mấy đạo cụ quen mặt thật ra là gì:

• Cái la bàn nhiều vòng tròn chi chít. Đó là la bàn phong thuỷ thật, các vòng đồng tâm chứa 24 sơn hướng và nhiều lớp thông tin khác. Trong phim nó chỉ để nhân vật nhíu mày; ngoài đời nó dùng để đọc ra một con số độ.
• Gương tròn lồi treo trên cửa. Là gương bát quái — một món thuộc nhánh hoá giải, và cũng là món gây mâu thuẫn hàng xóm nhiều nhất ngoài đời vì nó thường được treo hướng sang nhà đối diện.
• Sợi chỉ đỏ, đồng tiền xâu, quả bầu khô. Đều là vật thật, dùng thật, và đều rẻ — khác hẳn ấn tượng phim tạo ra rằng chúng là bảo vật hiếm có.
• Cảnh cắm cọc xuống đất giữa đêm. Thuộc về nhánh trấn yểm trong truyện kể dân gian, không thuộc thực hành phong thuỷ nhà ở thông thường. Đây là chỗ phim mượn từ kho truyện chứ không mượn từ nghề.

Biết mấy thứ này rồi thì xem phim có thêm một tầng thú vị: bạn đoán được lúc nào đạo diễn dùng đúng, lúc nào chỉ mượn cho đẹp hình.