Đố vui: mấy món đồ trong nhà xưa, đoán xem dùng để làm gì
Mục này đã có một bộ đố vui về phong thuỷ và tập tục. Bộ này nhẹ nhàng hơn: mười món đồ từng có trong hầu hết mọi nhà, mà nay nhiều người trẻ nhìn không ra.
Đọc cho vui là chính. Nhưng có một điều thú vị đi kèm: phần lớn chúng biến mất không phải vì lỗi mốt, mà vì vấn đề chúng giải quyết đã được giải bằng cách khác.
Cách chơi
Đọc mô tả, đoán món gì, rồi xem đáp án ngay dưới. Chơi với người lớn trong nhà thì càng vui — họ thường có chuyện kể đi kèm mà không sách nào ghi.
Câu 1: chiếc tủ có lưới, bốn chân đặt trong bốn bát nước
Đáp án: chạn bát. Tủ đựng bát đĩa và thức ăn, mặt lưới cho thoáng mà ruồi không vào. Bốn chân đặt vào bát nước là để kiến không bò lên — một giải pháp rất gọn, không cần hoá chất nào.
Vì sao biến mất: tủ lạnh và tủ bếp kín đã làm thay việc đó.
Câu 2: khối đá lõm giữa, đi kèm một cây chày
Đáp án: cối đá. Giã gạo, giã cua, giã muối vừng, giã thuốc. Cối đá nặng nên đứng yên khi giã, và mặt đá không bị mòn nhanh như gỗ.
Vì sao biến mất: máy xay thay phần lớn công việc. Nhiều nhà vẫn giữ cối nhỏ, vì giã và xay cho ra kết cấu khác nhau — người nấu ăn kỹ vẫn phân biệt được.
Câu 3: cái bình nhỏ có nắp, miệng hẹp, thường bằng gốm
Đáp án: bình vôi. Đựng vôi ăn trầu. Khi tục ăn trầu còn phổ biến thì nhà nào cũng có, và bình vôi cũ được nhiều nhà giữ gìn cẩn thận.
Vì sao biến mất: tục ăn trầu thưa dần. Bình vôi nay chủ yếu nằm trong sưu tập và trong ký ức.
Câu 4: vật hình lá, đan bằng tre hoặc lá, cầm tay
Đáp án: quạt nan. Quạt tay, quạt bếp, che nắng, đuổi ruồi — một vật nhiều công dụng.
Vì sao biến mất khỏi sinh hoạt hằng ngày: quạt điện. Nhưng quạt nan vẫn sống ở chỗ mất điện và ở những dịp cần quạt bếp than.
Câu 5: cái ấm đặt trong một cái giỏ có lót bông
Đáp án: ấm tích ủ trong giỏ ủ. Giữ nước chè nóng suốt buổi mà không cần đun lại — nguyên lý giữ nhiệt, giống bình giữ nhiệt hôm nay, chỉ khác vật liệu.
Vì sao biến mất: bình giữ nhiệt và ấm siêu tốc tiện hơn. Nhưng ý tưởng thì không hề cũ.
Câu 6: khối kim loại nặng, có nắp mở ra đổ than vào
Đáp án: bàn là dùng than. Than nóng bên trong làm nóng mặt đế. Người dùng phải canh nhiệt bằng kinh nghiệm, và phải cẩn thận với tàn than.
Vì sao biến mất: bàn là điện an toàn hơn và kiểm soát nhiệt được. Đây là ví dụ rõ nhất trong danh sách về việc đồ mới thay đồ cũ vì an toàn, không chỉ vì tiện.
Câu 7: bộ ba vật đan bằng tre, mắt thưa dần
Đáp án: dần, sàng, nia. Dùng để tách trấu, tách cám, phân loại hạt. Mắt đan khác nhau cho việc khác nhau — một hệ dụng cụ được thiết kế rất kỹ dù trông đơn giản.
Vì sao biến mất khỏi nhà phố: gạo đã được xử lý trước khi tới tay người mua.
Câu 8: cái đèn có bấc, đổ dầu vào, có bóng thuỷ tinh
Đáp án: đèn dầu. Nguồn sáng chính của rất nhiều nhà trước khi có điện lưới, và vẫn là phương án dự phòng ở nhiều nơi.
Lưu ý khi còn giữ để dùng: đặt trên mặt phẳng vững, xa rèm và giấy, không để cháy khi ngủ hoặc khi ra khỏi nhà, và không dùng trong phòng kín thiếu thông gió.
Câu 9: vỏ hộp kim loại tròn, được giữ lại sau khi dùng hết
Đáp án: ống bơ, tức vỏ hộp sữa bò. Dùng làm ca đong, làm cốc, làm chậu cây, làm đồ chơi. Nhà nào cũng có vài cái.
Vì sao ít thấy hơn: đồ nhựa rẻ và sẵn. Nhưng thói quen tận dụng thì đang quay lại, vì lý do khác: bớt rác.
Câu 10: chiếc chiếu cói, cuốn lại dựng góc nhà
Đáp án: chiếu. Vừa là chỗ ngủ, vừa là chỗ ngồi tiếp khách, vừa là mặt bàn ăn khi cần — một vật đa năng đúng nghĩa, và cuốn lại thì trả lại cả gian nhà.
Vì sao ít dần ở nhà phố: giường, ghế và bàn ăn cố định. Nhưng ý tưởng "đồ dùng xong cất đi để lấy lại không gian" thì rất hợp nhà chật hôm nay.
Ba câu hỏi phụ cho người muốn khó hơn
- Cái thúng và cái mủng khác nhau chỗ nào — cùng đan bằng tre nhưng khác kích cỡ và khác việc; người quen dùng phân biệt ngay.
- Vì sao nhiều nhà xưa có một chiếc gáo dừa — múc nước từ chum, nhẹ, không gỉ, và hỏng thì thay bằng cái khác không tốn gì.
- Cái chum và cái vại để làm gì — chứa nước, muối dưa, đựng gạo; miệng rộng hay hẹp là tuỳ việc.
- Điểm chung của cả ba: vật liệu sẵn quanh nhà, hỏng thì thay dễ, và không cần điện.
Chơi bộ đố này với người lớn tuổi
- Đừng hỏi kiểu kiểm tra; hỏi kiểu nhờ kể lại thì câu chuyện dài hơn nhiều.
- Hỏi thêm ai làm việc đó trong nhà, làm vào lúc nào trong ngày.
- Ghi âm nếu được phép — nhiều chi tiết chỉ nhận ra giá trị khi nghe lại.
- Trẻ con ngồi cùng thì càng hay; đây là cách kể lịch sử gia đình mà không cần bài giảng nào.
- Một buổi như vậy thường vui hơn mọi bộ đố in sẵn.
Mấy điều rút ra được
- Nhiều món cũ giải quyết đúng một vấn đề cụ thể, và giải rất gọn — bốn bát nước chống kiến là ví dụ.
- Một số biến mất vì an toàn, không phải vì lỗi thời: bàn là than, đèn dầu trong phòng kín.
- Một số ý tưởng vẫn còn nguyên giá trị, chỉ đổi vật liệu: giỏ ủ ấm và bình giữ nhiệt là cùng một nguyên lý.
- Đồ đa năng và cất đi được rất hợp với nhà chật ngày nay.
- Người lớn trong nhà là nguồn hiểu biết tốt nhất về mấy món này — và hỏi họ thường vui hơn tra trên mạng.
Mấy món tưởng cũ mà vẫn đang dùng tốt
- Cối nhỏ và chày — giã tỏi ớt vẫn cho vị khác máy xay, nhiều người nấu ăn giữ lại vì lý do đó.
- Rổ rá tre — thoáng, nhẹ, và không giữ mùi như đồ nhựa.
- Chiếu và đệm cuốn — trả lại không gian khi cuốn đi, rất hợp nhà chật.
- Quạt nan — vẫn là phương án khi mất điện, và quạt bếp than thì không gì thay được.
- Chum vại sành — nhiều nhà vẫn dùng muối dưa, và vẫn hợp việc đó.
- Điểm chung: chúng không cần điện và hỏng thì thay rẻ — hai điều vẫn đáng giá hôm nay.
Nếu nhà còn giữ đồ cũ
- Ghi lại câu chuyện của món đó: của ai, dùng thế nào, mua ở đâu — phần này mất nhanh hơn chính món đồ.
- Chụp ảnh kèm ghi chú và lưu ở hai chỗ.
- Đồ kim loại và đồ gốm cũ thì lau khô, cất nơi thoáng, tránh ẩm.
- Món còn dùng được mà có phần nguy hiểm — đèn dầu, bếp than — thì cất trưng bày thay vì dùng thường xuyên.
- Không vội bán khi chưa hỏi người lớn trong nhà; giá trị kỷ niệm thường lớn hơn giá bán.