Kiêng kỵ trong các nghề: đi biển, lái xe, sân khấu, trực đêm
Kiêng kỵ trong nhà thì ai cũng nghe. Nhưng có một nhóm khác thú vị hơn nhiều, và ít khi được kể lại cho tử tế: kiêng kỵ của từng nghề.
Người lái xe, người đi biển, người làm sân khấu, người trực đêm ở bệnh viện — nghề nào cũng có mấy điều "đừng nói" và "đừng làm", và chúng thường bền hơn mọi quy định trên giấy.
Điểm chung của mọi nghề có kiêng
Nhìn qua vài nghề thì thấy một điều lặp lại: nghề nào rủi ro cao và kết quả phụ thuộc nhiều vào may rủi thì nghề đó nhiều điều kiêng.
Nghề mà mọi thứ đều kiểm soát được thì gần như không có. Điều đó nói khá nhiều về vai trò của mấy điều kiêng: chúng là cách con người xử lý phần mình không kiểm soát được.
Nghề đi biển
- Kiêng nói ra mấy từ chỉ chuyện xui rủi khi đang ở trên tàu.
- Kiêng làm một số việc trước chuyến đi, và có lễ trước khi hạ thuỷ hoặc trước mùa.
- Có nếp riêng về người được lên tàu, về giờ xuất bến.
Nghề này rủi ro cao, thời tiết khó đoán, và một chuyến đi thường kéo theo cả kinh tế gia đình. Có lẽ vì vậy mà đây là nhóm nghề nhiều kiêng kỵ nhất, ở hầu hết các nước có biển chứ không riêng ta.
Nghề lái xe
- Kiêng nói trước những chuyện rủi ro trong lúc đang chạy.
- Có nếp riêng khi nhận xe mới, và mấy thói quen trước chuyến đi xa.
- Nhiều bác tài giữ một trình tự cố định trước khi lăn bánh — kiểm quanh xe, chỉnh gương, thắt dây.
Điều thứ ba đáng chú ý: nó nhìn như một nếp, nhưng thực chất là một danh sách kiểm an toàn. Rất nhiều "nếp nghề" hoá ra là như vậy.
Sân khấu và biểu diễn
Giới sân khấu ở đâu cũng nổi tiếng nhiều kiêng: kiêng nói trước là sẽ thành công, kiêng một số câu chúc, kiêng vài hành động trong hậu trường, và có nếp riêng trước khi lên sàn.
Ở đây có một điểm hay: nhiều nếp trong hậu trường thật ra là quy tắc an toàn và trật tự — không chạy, không để đồ bừa, không đùa với đạo cụ. Sàn diễn tối, dây nhợ nhiều, và người di chuyển nhanh.
Bệnh viện và trực đêm
Nhóm này có một điều kiêng rất phổ biến trên khắp thế giới: không nói ra câu "đêm nay yên ắng nhỉ". Ai cũng cười, và ai cũng không nói.
Chuyện này thường được giải thích bằng tâm lý chứ không phải bằng gì khác: sau một đêm yên mà ta nhắc tới, nếu có ca nặng thật thì người ta nhớ mãi; còn những lần nói xong mà vẫn yên thì không ai nhớ. Ta chỉ nhớ những lần trùng hợp.
Buôn bán
- Kiêng quanh chuyện mở hàng và người mua đầu tiên trong ngày.
- Kiêng một số việc vào buổi sáng sớm khi chưa bán được gì.
- Nhiều nơi có nếp riêng về tiền lãi đầu ngày.
Nhóm này thú vị vì nó có phần tự ứng nghiệm: người bán tin rằng mở hàng suôn sẻ thì cả ngày tốt, nên sau một lượt mở hàng vui vẻ họ niềm nở hơn thật — và bán được hơn thật.
Thợ xây và nghề làm nhà
Nghề này ở ta có khá nhiều nếp, và đây cũng là nhóm mà gia chủ hay gặp nhất: lễ trước khi khởi công, nếp riêng khi đổ mái, mấy điều kiêng về việc ai được động vào phần nào trước.
Phần thực dụng nằm ngay bên cạnh: một công trường có trình tự rõ ràng và có lúc dừng chung để cả tổ cùng biết đang tới bước nào thì ít tai nạn hơn. Nếp nghề và quản lý công việc ở đây trộn vào nhau tới mức khó tách.
Nghề bếp
- Kiêng làm rơi, làm vỡ trong giờ cao điểm — và ai làm bếp cũng biết vì sao: sàn trơn, dao sắc, lửa lớn.
- Có nếp riêng về con dao của mình, không ai mượn của ai.
- Nhiều bếp giữ lệ không nói to mấy chuyện xui trong lúc đang chạy món.
Cái thứ hai gần như là chuyện chuyên môn thuần: dao là đồ dùng cá nhân, độ bén và cách mài theo tay từng người.
Một chuyện ngộ nghĩnh: nghề nào cũng nghĩ mình nhiều kiêng nhất
Hỏi người trong bất cứ nghề nào, bạn cũng sẽ nghe câu đại ý "nghề tụi anh nhiều kiêng lắm". Có lẽ vì mỗi người chỉ nhìn rõ nếp của nghề mình, còn nếp của nghề khác thì nghe qua là quên.
Ngồi nghe hai người khác nghề kể cho nhau nghe mấy điều kiêng của mình là một trong những cuộc trò chuyện vui nhất — và thường kết thúc bằng việc cả hai phát hiện ra họ kiêng gần giống nhau, chỉ khác cách gọi.
Cách cư xử khi bạn là người ngoài
- Không đùa về điều kiêng của nghề khác, nhất là ở chỗ làm của họ.
- Hỏi trước nếu sắp làm gì đó lạ — lên tàu, vào hậu trường, vào xưởng.
- Làm theo mà không cần tin — đây là phép lịch sự, không phải lời khai về niềm tin.
- Đừng đi giải thích rằng nó vô lý. Không ai mời bạn làm việc đó.
Khi một điều kiêng có ích thật
Nhiều nếp nghề, bóc lớp vỏ ra, là kỷ luật được đóng gói cho dễ nhớ: làm đúng trình tự, không chủ quan, không nói năng thiếu tập trung trong lúc nguy hiểm. Ở dạng đó, nó có ích bất kể người làm có tin hay không.
Chỗ cần tỉnh là khi nó đi ngược lại an toàn hoặc chuyên môn — kiêng tới mức bỏ một bước kiểm tra, hay ngại nói ra một rủi ro có thật. Lúc ấy nếp nghề đã thành chướng ngại chứ không còn là công cụ.
Ba điều gọn lại
- Nghề nào rủi ro cao thì nghề đó nhiều kiêng — chúng là cách xử lý phần con người không kiểm soát được.
- Nhiều nếp nghề thật ra là danh sách kiểm an toàn được đóng gói cho dễ nhớ.
- Là người ngoài thì làm theo mà không cần tin, và đừng đi giải thích rằng nó vô lý.