Đố vui về nhà ba miền: mười câu, đáp án kèm chỗ không dứt khoát
Nhà ba miền khác nhau nhiều hơn người ta tưởng — không phải vì gu thẩm mỹ mà vì khí hậu, vật liệu sẵn có và cách sống. Mười câu đố dưới đây xoay quanh mấy khác biệt đó.
Đọc câu hỏi, đoán thử, rồi xem đáp án. Có mấy câu đáp án không dứt khoát, và đó chính là chỗ thú vị.
Năm câu đầu
Câu 1. Vì sao nhà truyền thống miền Bắc thường có hiên rộng phía trước?
Câu 2. Nhà miền Trung ở vùng hay bão thường thấp và chắc. Nhưng vì sao nhiều nhà lại có gác lửng?
Câu 3. Ở miền Nam xưa, vì sao nhiều nhà dựng trên cọc hoặc nền cao dù không ở vùng ngập nặng?
Câu 4. Cùng là mái ngói, vì sao độ dốc mái ở các vùng lại khác nhau?
Câu 5. Vì sao nhà cổ ở nhiều vùng lại ít cửa sổ hơn nhà bây giờ rất nhiều?
Đáp án năm câu đầu
1 — Che mưa nắng và tạo một khoảng chuyển tiếp. Hiên giữ cho nước mưa không tạt thẳng vào tường và cửa, đồng thời là chỗ ngồi, chỗ làm việc lặt vặt, chỗ tiếp khách chưa vào hẳn trong nhà. Một phần không gian làm nhiều việc — kiểu tư duy thấy rất rõ trong nhà truyền thống.
2 — Để cất đồ và để trú khi nước lên. Gác lửng vừa là kho vừa là chỗ cao ráo cho người và đồ đạc khi ngập. Ở vùng vừa bão vừa lụt thì một tầng lửng giải quyết được cả hai.
3 — Thoáng dưới sàn, tránh ẩm và tránh côn trùng. Nền cao cho khí lưu thông bên dưới, sàn đỡ ẩm, và đồ đạc cũng đỡ mục. Vùng nào ngập thì nó kiêm luôn việc chống ngập, nhưng lý do gốc rộng hơn thế.
4 — Mưa nhiều thì mái dốc hơn để thoát nước nhanh. Vùng mưa lớn và mưa dồn cần dốc; vùng ít mưa hơn thì không cần, và mái thoải thì đỡ tốn vật liệu. Gió cũng ảnh hưởng: mái quá dốc ở vùng gió mạnh lại chịu lực lớn hơn.
5 — Vật liệu, an ninh và cách dùng khí. Tường dày ít lỗ giữ nhiệt ổn định hơn, kính thì hiếm và đắt, và nhà xưa lấy sáng cùng thông gió bằng cửa lớn, sân trong và khoảng hở trên vách chứ không bằng cửa sổ như hôm nay.
Năm câu sau
Câu 6. Vì sao nhà ống phố cổ lại sâu và hẹp đến vậy?
Câu 7. Sân trong ở nhà cổ dùng để làm gì, ngoài chuyện lấy sáng?
Câu 8. Vì sao nhiều nhà vùng nóng lại sơn hoặc quét vôi màu sáng?
Câu 9. Bếp trong nhà truyền thống thường tách khỏi nhà chính. Vì sao?
Câu 10. Vì sao nhà miền Bắc hay có một gian giữa rộng, còn nhà miền Nam thì bố trí thoáng hơn theo chiều dài?
Đáp án năm câu sau
6 — Vì cách chia đất và cách tính thuế theo mặt tiền. Đất phố buôn bán thì mặt tiền là thứ quý nhất, nên mỗi nhà lấy một phần hẹp rồi phát triển vào sâu. Hình dạng ấy kéo theo mọi thứ khác: thiếu sáng ở giữa, cần sân trong, và lối đi xuyên nhà.
7 — Lấy sáng, thông gió, hứng nước mưa và làm chỗ sinh hoạt. Với nhà sâu thì sân trong là lá phổi; nó kéo khí nóng lên và hút khí mát vào. Nhiều nhà còn dùng nó làm chỗ trồng cây và chứa nước.
8 — Màu sáng hấp thụ nhiệt ít hơn. Đây là lý do có cơ sở thật, và nó gặp nhau với thói quen thẩm mỹ của vùng nóng. Vôi còn có thêm công dụng khác, nên cách làm này được giữ lâu.
9 — Khói, nhiệt và nguy cơ cháy. Bếp củi sinh nhiều khói và tro, và cháy bếp lan sang nhà tranh vách đất là chuyện có thật. Tách ra thì nhà chính sạch hơn, mát hơn và an toàn hơn.
10 — Khí hậu và cách sinh hoạt. Miền Bắc có mùa lạnh nên không gian khép kín và tập trung giữ nhiệt tốt hơn; miền Nam nóng quanh năm nên bố trí thoáng, nhiều mảng mở, ưu tiên gió xuyên qua. Đây là mô tả chung — thực tế mỗi vùng và mỗi thời một khác.
Năm câu thêm cho ai thấy dễ quá
Nhóm này khó hơn một chút.
Câu 11. Vì sao nhiều nhà xưa có ngưỡng cửa cao phải bước qua?
Câu 12. Vì sao cột nhà gỗ truyền thống thường kê trên đá tảng chứ không chôn xuống đất?
Câu 13. Vì sao mái nhà ở nhiều vùng lại nhô ra khỏi tường khá xa?
Câu 14. Vì sao nhiều nhà vùng nắng lại có tường dày hơn mức cần để chịu lực?
Câu 15. Vì sao vách và cửa gỗ xưa hay làm dạng nan hoặc chạm thủng?
Đáp án năm câu thêm
11 — Chắn nước, chắn bụi và chắn con vật. Ngưỡng cao giữ nước mưa hắt không tràn vào, chặn bụi và rác thổi vào, và ngăn gia súc gia cầm. Lớp nghĩa nghi lễ về việc bước qua ngưỡng cũng có, nhưng công dụng thực tế có trước.
12 — Chống mục và chống mối. Gỗ chôn xuống đất thì hút ẩm và mục từ chân lên, còn kê trên đá thì phần tiếp xúc khô ráo. Cách này cũng cho phép tháo lắp và dịch chuyển nhà — điều từng xảy ra thật.
13 — Che mưa tạt và che nắng cho tường. Phần nhô ra giữ cho nước không chảy dọc mặt tường, và bóng đổ xuống làm tường bớt hấp nhiệt. Nó cũng tạo hiên, tức là lại thêm một công dụng nữa.
14 — Trữ nhiệt. Tường dày nóng chậm và nguội chậm, nên ban ngày trong nhà mát hơn ngoài trời và ban đêm ấm hơn. Đây là cách điều hoà nhiệt độ không cần thiết bị, và nó chỉ hiệu quả khi chênh lệch ngày đêm đủ lớn.
15 — Lấy gió mà vẫn che tầm nhìn. Nan và chạm thủng cho khí đi qua liên tục trong khi vẫn kín đáo, và còn lấy được chút sáng. Một giải pháp giải quyết ba việc — kiểu tư duy lặp lại suốt trong nhà truyền thống.
Mấy chỗ đáp án không dứt khoát
Nói cho rõ, vì đây là phần đáng nói nhất.
Nhiều đặc điểm kiến trúc có hơn một cách giải thích cùng đúng. Nền nhà cao vừa chống ẩm vừa chống ngập vừa tránh côn trùng — không cần chọn một lý do.
Và có những giải thích nghe rất gọn nhưng thật ra là kể lại sau. Khi một mô tả quá tròn trịa — kiểu người xưa làm vậy vì đúng một lý do duy nhất — thì thường nó đã bỏ mất phần phức tạp.
Cách đọc an toàn: xem đặc điểm đó giải quyết vấn đề gì trong điều kiện sống thời đó. Phần lớn kiến trúc truyền thống là kết quả của thử và sửa qua nhiều đời, chứ không phải của một bản thiết kế.
Ba điều gọn lại
Một, khác biệt nhà ba miền phần lớn đến từ khí hậu, vật liệu sẵn có và cách sống — không phải từ gu thẩm mỹ.
Hai, nhiều đặc điểm có hơn một lý do cùng đúng; không cần chọn một.
Ba, giải thích nào quá tròn trịa thì thường đã bỏ mất phần phức tạp — kiến trúc truyền thống là kết quả của thử và sửa qua nhiều đời.