Đố vui về vật liệu: mười câu về đá, gỗ và kim loại

Mười câu về đá, gỗ, đồng và mấy thứ vật liệu hay gặp trong nhà. Đọc câu hỏi, đoán thử rồi mở đáp án — phần đáng đọc nhất thường nằm ở chỗ vì sao ta đoán lệch.

Mấy câu này hỏi về chuyện đã được nhiều nguồn nói tới, và chỗ nào các nguồn còn nói khác nhau thì trong đáp án sẽ ghi rõ.

Câu 1 tới câu 3: đá và ngọc

Câu 1. Ngọc bích và ngọc phỉ thúy — hai cái tên này chỉ cùng một thứ hay hai thứ khác nhau?

Đáp: Trong tiếng Việt hai tên này hay bị dùng lẫn, nên tuỳ người nói. Ở giới buôn, "phỉ thúy" thường chỉ một loại đá cụ thể, còn "ngọc bích" là tên dùng rộng hơn và có khi chỉ cả một loại khác hẳn. Đây là lý do khi mua nên hỏi tên cụ thể thay vì nghe tên gọi chung.

Câu 2. Đá càng trong thì càng đắt — đúng hay sai?

Đáp: Không phải luôn đúng. Với nhóm này thì độ trong đúng là quan trọng, nhưng với nhiều loại đá khác thì cái người ta trả tiền lại là vân — tức là phần không trong. Thạch anh tóc, mã não vân, đá có hình là ví dụ.

Câu 3. Sờ vào thấy mát lạnh thì là đá thật, đúng không?

Đáp: Chỉ đúng một nửa. Đá dẫn nhiệt nhanh hơn nhựa nên chạm vào thấy mát thật, nhưng thuỷ tinh cũng vậy. Phép này loại được nhựa, không loại được thuỷ tinh. Và cảm giác mát chỉ rõ ở vài giây đầu.

Câu 4 tới câu 6: gỗ và trầm

Câu 4. Gỗ càng nặng thì càng quý — đúng không?

Đáp: Không hẳn, nhưng nặng đúng là một dấu hiệu đáng để ý. Nhiều loại gỗ được coi là quý thì đặc và nặng thật. Có điều gỗ ngâm tẩm cũng nặng lên, nên nặng một mình không kết luận được gì.

Câu 5. Trầm hương và gỗ dó bầu là một thứ?

Đáp: Không. Dó bầu là cây, còn trầm là phần nhựa tích tụ trong thân cây đó khi cây bị thương và bị nhiễm nấm. Cùng một cây có phần là trầm và phần chỉ là gỗ thường.

Câu 6. Vòng gỗ càng đeo lâu càng lên màu bóng — đó là gỗ tốt?

Đáp: Lên bóng là chuyện xảy ra với nhiều loại gỗ khi tiếp xúc lâu với tay người, không riêng loại quý. Nó nói lên chuyện đeo nhiều, không nói lên chuyện gỗ gì.

Câu 7 tới câu 8: kim loại

Câu 7. Đồng để lâu lên màu xanh — đó là hỏng hay là bình thường?

Đáp: Lớp xanh đó là phần bề mặt bị ôxy hoá theo thời gian. Với đồ trưng bày, nhiều người coi đó là đẹp và cố ý giữ. Với đồ dùng thì lau đi. Còn đốm xanh loang lổ kèm rỗ mặt thì là chuyện khác — đó là ăn mòn sâu hơn.

Câu 8. Nam châm hút thì không phải bạc — đúng không?

Đáp: Đúng theo hướng này: bạc không bị nam châm hút, nên hút mạnh là gần như chắc chắn có kim loại khác bên trong. Nhưng chiều ngược lại không suy ra được — không hút cũng chưa chứng minh là bạc, vì nhiều hợp kim khác cũng không hút.

Câu 9 tới câu 10: hai câu hay gây tranh cãi

Câu 9. Đá thật thì không có bọt khí, đúng không?

Đáp: Bọt khí tròn đều là dấu hiệu rất đáng ngờ, vì nó hay gặp ở thuỷ tinh đúc. Nhưng đá tự nhiên cũng có thể có khoang chứa khí hoặc chứa nước — hiếm hơn, và hình dạng thường không tròn đều. Nên đây là dấu hiệu để hỏi thêm chứ không phải bằng chứng dứt điểm.

Câu 10. Ngọc trai nghiến nhẹ vào răng thấy sạn thì là thật?

Đáp: Phép này được nhắc rất nhiều, và nó dựa trên chuyện lớp xà cừ có cấu trúc lớp nên cho cảm giác nhám. Nhưng ngọc trai nuôi cũng có lớp xà cừ thật, còn hàng giả làm kỹ cũng bắt chước được cảm giác đó. Nên nó phân biệt được hàng giả thô, không phân biệt được nuôi với tự nhiên.

Ba câu thưởng cho ai đoán đúng hết

Câu 11. Gốm và sứ khác nhau ở đâu?

Đáp: Nói gọn thì khác ở đất và ở nhiệt nung. Sứ dùng đất mịn hơn và nung ở nhiệt cao hơn nên xương đặc, mỏng mà chắc, gõ vào tiếng trong và soi đèn thấy hơi thấu sáng ở chỗ mỏng. Gốm thì xương xốp hơn, tiếng gõ đục hơn. Ranh giới giữa hai bên không phải một vạch dứt khoát, và nhiều món nằm ở giữa.

Câu 12. Đá phong thuỷ để ngoài nắng có bạc màu không?

Đáp: Có, với nhiều loại. Đá có màu do tạp chất hoặc do nhuộm thì phơi nắng lâu dễ nhạt đi. Đây là một lý do rất thực tế để không đặt đồ màu ở chỗ nắng chiếu thẳng, chẳng liên quan gì tới kiêng kỵ.

Câu 13. Đồ "mạ vàng" và đồ "bọc vàng" có phải một?

Đáp: Không. Hai cách làm khác nhau và độ dày lớp vàng khác nhau nhiều, nên độ bền cũng khác. Cách gọi trên thị trường lại rất lỏng, nên món đắt tiền thì hỏi rõ lớp vàng dày bao nhiêu và xin ghi vào phiếu.

Ba câu này cùng một bài học với mười câu trên: chữ dùng ngoài chợ không phải chữ chuẩn, và cái đáng hỏi luôn là cụ thể cái này là gì.

Mấy chỗ hay đoán lệch, gom lại

Đọc hết mười câu thì thấy ba kiểu lệch lặp đi lặp lại.

Một dấu hiệu bị đọc thành bằng chứng. Mát tay, nặng tay, lên bóng — đều là dấu hiệu, và dấu hiệu thì chỉ thu hẹp khả năng chứ không kết luận.

Phép thử một chiều bị dùng hai chiều. Như chuyện nam châm: hút thì loại được, không hút thì chưa nói lên gì.

Tên gọi bị tưởng là chuẩn. Cùng một tên mà mỗi nơi chỉ một thứ, nhất là với đá và gỗ.

Ba điều gọn lại

Một. Mấy phép thử bằng tay đều là dấu hiệu, không phải bằng chứng — chúng dùng để hỏi thêm, không dùng để chốt.

Hai. Để ý phép thử nào chỉ chạy một chiều, kẻo dùng ngược rồi yên tâm nhầm.

Ba. Tên gọi trên thị trường không phải tên chuẩn. Món đắt tiền thì hỏi tên cụ thể và xin ghi vào giấy, đừng dựa vào tên gọi chung.