Kiêng kỵ của mấy nghề trên mạng: một điều kiêng mới ra đời ngay trước mắt

Nghề nào cũng có kiêng kỵ của nghề ấy, và người ta hay nghĩ đó là chuyện của nghề cũ: đi biển, sân khấu, lái xe. Nhưng mấy nghề mới toanh — bán hàng qua mạng, chạy xe công nghệ, phát trực tiếp, làm nội dung — cũng đã kịp có một bộ riêng, hình thành chỉ trong vài năm.

Bài này kể lại cho vui, và nhân tiện nhìn xem một kiêng kỵ mới ra đời thế nào — vì quá trình đó diễn ra ngay trước mắt chúng ta, chứ không nằm trong sách cổ nào.

Mấy điều hay nghe trong nghề mạng

Không nói ra con số khi đang có đà. Đang bán chạy thì không khoe, đang có lượt xem tốt thì không nhắc — sợ "nói ra là hết".

Không đổi thứ đang chạy được. Cái áo mặc hôm bán tốt, cái góc quay hôm đông người xem, chỗ ngồi hôm chốt được nhiều đơn.

Kiêng câu chúc quá sớm. Chưa giao hàng xong thì chưa tính là xong.

Mở hàng và vía. Đây là nếp cũ được mang thẳng vào môi trường mới — đơn đầu ngày, khách đầu buổi phát, và người bán vẫn để ý ai là người mua đầu tiên.

Và mấy chuyện quanh việc "đen máy": không nhắc tới sự cố lúc đang chạy tốt, không nói "hôm nay yên ắng quá" khi đang trực.

Điều thú vị là phần lớn mấy câu này nghe rất giống kiêng kỵ của nghề đi biển và nghề trực đêm — cũng kiêng nói trước, cũng kiêng khen sớm, cũng giữ nguyên thứ đang may.

Vì sao mấy nghề này lại sinh ra kiêng kỵ

Không phải ngẫu nhiên. Nhìn kỹ thì mấy nghề hay có kiêng kỵ đều chung mấy đặc điểm:

Kết quả dao động mạnh mà người làm không kiểm soát được. Hôm nay nghìn lượt xem, mai vài chục — mà cách làm không đổi gì. Chỗ nào có khoảng trống giữa nỗ lực và kết quả thì chỗ đó sinh ra nếp.

Làm một mình, ít người chia sẻ. Nghề mạng phần lớn là một người ngồi với cái máy.

Rủi ro thật. Tài khoản bị khoá, đơn bị huỷ hàng loạt, một video bị gỡ — mấy chuyện này xảy ra không báo trước.

Và có nhịp lặp rõ: mỗi buổi phát, mỗi ngày bán, mỗi chuyến xe là một lượt. Nhịp lặp cho phép người ta gán "lần trước làm thế này thì tốt".

Ba đặc điểm đầu cũng đúng với nghề đi biển ngày xưa — nên hai bộ kiêng kỵ giống nhau không phải vì học của nhau, mà vì cùng một hoàn cảnh sinh ra cùng một kiểu nếp.

Một kiêng kỵ mới ra đời thế nào

Quá trình này quan sát được, và nó thường đi bốn bước:

Một sự trùng hợp. Hôm đó mặc áo đỏ và bán được nhiều.

Lặp lại vài lần — hoặc chỉ cần nhớ những lần đúng và quên những lần trật.

Kể cho người khác. Đây là bước quyết định: khi câu chuyện rời khỏi một người thì nó thành nếp chung.

Được gắn một lý do nghe hợp lý — màu đỏ hợp mệnh, giờ đó tốt, hướng ngồi hợp. Lý do luôn tới sau, không tới trước.

Biết bốn bước này thì vui hơn khi nghe, vì bạn nhận ra mình đang chứng kiến cái mà sách cổ chỉ kể lại phần cuối.

Phần thật nằm ở đâu

Nhiều "kiêng kỵ" trong nghề mạng thật ra là kinh nghiệm thật bị gói vào lời kiêng:

"Đừng đổi thứ đang chạy được" — có phần đúng thật, nhưng vì lý do trần trụi: đổi nhiều thứ cùng lúc thì không biết cái nào có tác dụng. Đây là nguyên tắc thử nghiệm, không phải điều kiêng.

"Đừng khoe số quá sớm" — cũng có phần thật: khoe sớm dễ hớ khi số tụt, và đôi khi kéo theo người bắt chước.

"Giữ nếp mở hàng" — nó khiến người bán chào đón khách đầu tiên tử tế hơn, và điều đó thì có tác dụng thật.

Còn phần không có gì bên dưới — mặc đúng cái áo, ngồi đúng chỗ — thì vô hại, và nếu nó làm người ta bình tĩnh hơn trước buổi phát thì cứ giữ.

Khi nào nó thôi vui

Đây là chỗ nên nói thẳng, vì nghề mạng thu nhập bấp bênh và người làm thường trẻ:

Khi nó tốn tiền. Mua vật phẩm để "mở vía", trả tiền cho người hứa tăng đơn — đó là lúc một chuyện vui thành một khoản chi.

Khi nó thay cho việc cần làm. Đơn tụt vì hàng giao chậm mà đi tìm cách hoá giải thì không ai sửa được chuyện giao hàng.

Khi nó làm mình sợ. Không dám nghỉ một buổi, không dám đổi gì, không dám nói ra vì sợ xui — lúc đó cái nếp đang điều khiển người chứ không phải ngược lại.

Và khi nó đổ lỗi cho người khác. "Tại hôm nay có người vía nặng vào xem" là câu vui trong nhóm bạn, nhưng nói ra với khách hoặc với đồng nghiệp thì thành chuyện khác.

Mấy nghề mới khác cũng đang có nếp riêng

Không chỉ nghề mạng. Nghe kể lại thì vui, và mỗi nếp đều lộ ra hoàn cảnh của nghề ấy:

Người chạy xe công nghệ hay có chuyện về cuốc đầu ngày, về việc không huỷ cuốc đầu tiên, và về mấy tuyến đường "hôm nay không nên đi". Phần dưới nó là thật: nhịp đầu ngày ảnh hưởng tâm trạng cả buổi.

Người giao hàng kiêng đếm đơn khi chưa giao hết — rất giống câu "đừng đếm cá khi thuyền chưa cập bến".

Người làm nội dung hay giữ một thói quen cố định trước khi bấm đăng, và không đọc phần bình luận vào buổi tối.

Người làm nghề chăm sóc khách qua điện thoại thì kiêng nói "hôm nay ít cuộc quá" — câu này có ở mọi nghề trực, từ bệnh viện tới tổng đài.

Điểm chung của cả bốn: đều là nghề mà một ngày tốt và một ngày tệ khác nhau rất xa, mà người làm thì không đổi cách làm.

Ba điều gọn lại

Nghề mới cũng có kiêng kỵ, và chúng giống kiêng kỵ nghề biển không phải vì học của nhau mà vì cùng một hoàn cảnh: kết quả dao động mạnh, làm một mình, rủi ro thật, nhịp lặp rõ.

Một điều kiêng ra đời theo bốn bước — trùng hợp, lặp lại, kể cho người khác, rồi mới được gắn lý do. Lý do luôn tới sau.

Nó thôi vui khi tốn tiền, khi thay cho việc cần làm, hoặc khi làm mình sợ — không dám nghỉ, không dám đổi, không dám nói.