Mấy món bị kiêng không nên tặng, và gốc tích buồn cười của chúng

Đi mua quà mà bị nhắc "cái này kiêng, đừng tặng" là chuyện ai cũng từng gặp. Danh sách món bị kiêng thì dài, lý do thì mỗi người kể một kiểu, và phần lớn chúng ta làm theo cho lành chứ không thật sự biết vì sao.

Mấy điều kiêng này có gốc tích khá rõ, và gốc ấy hoá ra lại là phần thú vị nhất.

Đồng hồ: điều kiêng đi lạc qua biên giới

Món bị nhắc nhiều nhất. Cách giải thích phổ biến là đồng âm trong tiếng Hán: chữ chỉ cái đồng hồ đọc gần giống một chữ mang nghĩa liên quan tới việc tang.

Đây là chỗ đáng chú ý: lý do nằm ở cách phát âm của một thứ tiếng khác. Đọc lên bằng tiếng Việt thì hai chữ ấy chẳng giống nhau chút nào. Điều kiêng theo chân người đi, còn cái lý của nó thì rơi lại ở biên giới.

Nên nếu có ai hỏi "kiêng vậy có căn cứ gì không", câu trả lời thành thật là: có căn cứ, nhưng căn cứ ấy chỉ hoạt động trong tiếng Hán. Phần còn lại là thói quen được truyền đi.

Dao, kéo và đồ sắc

Cách giải thích quen thuộc: vật sắc thì cắt, mà cắt thì gợi tới chuyện đứt đoạn tình cảm.

Điều đáng để ý ở đây là dân gian đã tự nghĩ ra cách gỡ, chứ không cấm hẳn: người nhận đưa lại một đồng tiền lẻ, coi như mình mua món đó chứ không phải được tặng. Vậy là món quà vẫn trao được, cái kiêng vẫn giữ được, không ai phải bỏ ý định gì.

Cách gỡ kiểu này xuất hiện ở nhiều nơi khác nhau với cùng một lối nghĩ — đổi danh nghĩa của việc thay vì bỏ việc.

Giày dép

Lời giải hay nghe nhất là tặng giày thì người ta đi mất. Một vài nơi còn dựa vào âm đọc tương tự như trường hợp đồng hồ.

Nhưng cái kiêng này có một phần rất thực tế nằm bên dưới: giày là món kén cỡ chân và kén người đi. Tặng giày là món có khả năng không dùng được cao hơn hầu hết quà khác. Nhiều điều kiêng về quà cáp thật ra đang nói một điều đơn giản: đừng tặng thứ người nhận khó dùng.

Khăn tay và một vài món nhỏ

Khăn tay gắn với hình ảnh lau nước mắt và chia tay, nên nhiều nơi tránh. Ô dù thì được giải bằng đồng âm với chữ mang nghĩa tan, rã.

Hai món này minh hoạ cho một kiểu kiêng rất hay gặp: kiêng vì liên tưởng, chứ không vì tính chất của món đồ. Khăn tay là vật tốt và hữu dụng; nó chỉ vướng vì cái cảnh mà người ta hình dung khi nhìn thấy nó.

Mấy điều kiêng mới, chưa kịp thành nếp

Thời nay có thêm mấy thứ không có trong danh sách cũ mà vẫn nên nghĩ trước khi tặng:

• Thú nuôi — tặng một sinh vật sống là tặng luôn mười mấy năm trách nhiệm cho người chưa nhận lời.
• Quà quá đắt — người nhận sẽ thấy phải đáp lại tương xứng, và đó là một gánh nặng có thật.
• Đồ phải trưng bày — tranh, tượng lớn, đồng hồ treo tường. Nhà nào cũng đã tính chỗ rồi.
• Đồ cần chăm — cây khó tính, bể cá, món phải bảo dưỡng định kỳ.

Mấy thứ này chưa ai gọi là kiêng, nhưng xét theo cái lý "đừng tạo việc cho người nhận" thì chúng gần với tinh thần của các điều kiêng cũ hơn là ta tưởng.

Vì sao mấy điều kiêng này lại sống dai đến vậy

Để ý sẽ thấy chúng có một đặc điểm chung rất tiện cho việc lan truyền: không ai phải trả giá để làm theo. Tránh tặng đồng hồ thì chọn món khác, mất chừng năm phút. Chi phí bằng không thì chẳng ai buồn đi kiểm chứng.

Thêm nữa, chúng không bao giờ bị chứng minh là sai. Tặng đồng hồ mà sau đó không có chuyện gì thì người ta quên; nếu chẳng may có chuyện gì thật, món quà ấy lập tức được nhớ lại. Chỉ những lần trùng hợp mới được kể.

Đó là công thức của một niềm tin sống lâu: rẻ khi làm theo, và không có cách nào để sai.

Cùng một món, nơi kiêng nơi không

Danh sách kiêng không giống nhau giữa các vùng và các nước, và đôi khi còn ngược hẳn nhau. Một món ở nơi này bị tránh, ở nơi khác lại là quà mừng quen thuộc.

Chuyện đó nói lên điều gì? Rằng vấn đề không nằm ở món đồ — nó nằm ở cái ngôn ngữ, cái tích truyện, cái thói quen của từng nơi đã gắn vào món đồ đó.

Cho nên khi tặng quà cho người nước ngoài hoặc người khác vùng, cách chắc nhất không phải là học thuộc danh sách của họ, mà là hỏi một người quen ở đó — hoặc chọn thứ dùng hết được, vốn gần như không nơi nào kiêng.

Khi hai bên kiêng khác nhau

Đây mới là tình huống thật sự hay gặp: mình không kiêng mà người nhận kiêng, hoặc ngược lại.

Nguyên tắc gọn: theo phía người nhận. Quà là để người ta vui, không phải để mình chứng minh quan điểm. Nếu không biết họ kiêng gì thì chọn thứ trung tính — đồ ăn, đồ dùng hằng ngày, thứ tiêu hết được.

Chiều ngược lại cũng đúng: nhận được một món nằm trong danh sách kiêng của mình thì đừng làm người tặng mất vui. Nhận, cảm ơn, rồi muốn gỡ theo cách nào là việc riêng của mình sau đó.

Cách dùng mấy điều kiêng này cho nhẹ nhàng

Biết thì tiện, nhưng đừng để nó biến việc chọn quà thành một bài kiểm tra. Phần lớn người nhận quan tâm tới chuyện mình có nhớ tới họ không hơn là món đồ thuộc nhóm nào.

Và nếu lỡ tặng phải một món nằm trong danh sách kiêng thì cũng chẳng sao: rất nhiều người không biết tới danh sách ấy, và người biết thì phần lớn đã có sẵn một cách gỡ vui vẻ như chuyện đồng tiền lẻ ở trên.

Ba điều gọn lại

Một. Nhiều điều kiêng về quà bắt nguồn từ đồng âm trong tiếng Hán — điều kiêng đi theo người, còn cái lý thì không dịch được sang tiếng Việt.

Hai. Bên dưới phần liên tưởng thường có một lý do rất thực: đừng tặng thứ người nhận khó dùng, hoặc thứ tạo thêm việc cho họ.

Ba. Hai bên kiêng khác nhau thì theo phía người nhận. Còn nhận phải món mình kiêng thì cứ vui vẻ nhận, gỡ sau.